Aanmelden
 Wachtwoord vergeten?

Rouwverwerking bij kinderen

Gepubliceerd door Barbara Arbesser op:
vrijdag, 22 februari 2008

Veel kinderen en jongeren krijgen op een bepaald punt in hun leven te maken met het overlijden van een dierbare. Dit kan een huisdier zijn, een opa of oma, een vriendje of een ander familielid. Voor ouders heeft zo’n gebeurtenis een grote impact: bovenop hun rouwproces komt nog het verdriet om wat het verlies voor hun kind betekent.

Inez (38): Mijn vader was pas 65 jaar toen hij overleed. Het kwam voor mij als een grote schok, het leek namelijk net steeds beter met hem te gaan. Ik had geen idee hoe ik het aan mijn beide zoontjes moest vertellen. Hun opa was tenslotte een van hun liefste speelkameraadjes.

Het is onmogelijk om als ouder het verdriet van een rouwend kind geheel weg te nemen. Wel kan een ouder zijn kind helpen om dat verdriet een plaats te geven. In dit artikel wordt rouw bij kinderen besproken en worden enkele handvaten voor de ouders gegeven.

Wat is rouw?
Rouw is het totaal van gevoelens, gedachten en gedrag dat ontstaat ten gevolge van het permanent missen van dierbare dingen of personen. Behalve om personen kan er onder meer ook gerouwd worden om het verlies van een huis, een dier, een lichaamsdeel of een baan. Door op adequate wijze het rouwproces te doorlopen kan iemand weer een leefbaar evenwicht in de alledaagse werkelijkheid vinden. Als het echter niet lukt om het rouwproces goed te doorlopen, kan het verdriet veranderen in een depressie en kan de betreffende persoon de draad niet goed meer oppakken in alledaagse situaties.

Het rouwproces
Bij het zoeken naar informatie over de ‘fasen’ in een rouwproces, bleek dat er veel verschillende interpretaties mogelijk zijn met betrekking tot de daadwerkelijke fasen waar kinderen doorheen moeten tijdens de rouwverwerking. Ik wil me daarom beperken tot een globale schets van gevoelens en waarnemingen tijdens het rouwproces aan de hand van het rouwtakenmodel van de Amerikaanse rouwdeskundige William Worden (1996). De verschillende interpretaties van rouwfasen zijn allemaal goed in te delen in dit praktische model.

Taak 1 - Het aanvaarden van de realiteit van het verlies
Als een kind hoort dat een dierbare is overleden, met name als dit onverwachts gebeurt, wil het kind het eerst vaak niet geloven. Het dringt vaak nog niet goed door wat er gebeurd is. Gevoelens van ontkenning van het verlies worden afgewisseld met gevoelens van boosheid, verdriet en in sommige gevallen angst.


Taak 2 - Het doorleven van de pijn en het verdriet
In de praktijk blijken kinderen zichzelf wel eens te beschermen tegen een overmaat aan verdriet. Kinderen kunnen op momenten ineens hard lachen en willen spelen om even later in huilen uit te barsten.
In sommige gevallen kunnen kinderen zich ook schuldig voelen: ‘Ik maakte altijd ruzie met het jongetje en nu is het dood’, ‘Ik heb geen mooie tekening gemaakt toen oma de laatste dagen in het ziekenhuis lag’ tot ‘Misschien is papa wel overleden omdat ik weer stout ben geweest’ of ‘Ik zag het ongeluk gebeuren maar kon geen hulp verlenen’.


Taak 3 - Het aanpassen aan een nieuw leven waarin de overledene niet meer aanwezig is.
Na een poosje kan de verwerking beginnen. Dit zal altijd geleidelijk gebeuren. Het is een proces van vallen en opstaan. Elk kind doet dit op zijn eigen tempo en manier. Het ene kind zal bijvoorbeeld veel behoefte hebben om herinneringen te koesteren van de overledene of naar het graf te gaan om tegen de overledene te praten, terwijl het andere kind wegloopt als de naam van de overledene valt.


Taak 4 - De overledene emotioneel een plaats geven en het oppakken van de draad van het leven
In sommige gevallen zal het gemis vrijwel geheel verdwijnen, in andere gevallen niet. Uiteindelijk moet ernaar gestreefd worden dat het kind de dood in zodanige mate verwerkt, dat het weer in staat is van het leven te genieten en aan andere dingen te denken.

Wat kun je als ouder doen?

Wees eerlijk
Je kind vertellen dat een dierbare overleden is, is doorgaans geen makkelijke zaak. Als ouder ben je zelf nog bezig de eerste shock te verwerken, wat het brengen van het nieuws nog pijnlijker en moeilijker kan maken. Veel ouders proberen bij het verlies van een dierbare het liefste hun kind te beschermen tegen de pijn.

Toch is het van belang om het kind eerlijk te vertellen wat er is gebeurd. Bedenk dus geen fabeltjes zoals ‘Opa is heel moe en gaat erg lang slapen’ of ‘je klasgenoot Jaap maakt een lange reis’, of ‘De hond is weggelopen’. Dergelijke verhalen kunnen allerlei fantasieën aanwakkeren of schuldgevoelens en nog meer verwarring veroorzaken. Bovendien kan het kind zich op den duur opgelicht voelen en komt het met dubbel verdriet te zitten.

Wees niet te bang
Kinderen zijn over het algemeen erg veerkrachtig en kunnen verdriet goed aan. Zoals eerder gezegd zijn zij ook goed in staat zichzelf te beschermen tegen een overmaat aan verdriet.

Verberg je verdriet niet teveel
Als ouder zul je snel geneigd zijn om jezelf proberen sterk op te stellen. Sommige ouders denken dat dit betekent altijd opgewekt tot de orde van de dag over te gaan en niets van het eigen verdriet te laten blijken. Ze zijn bang dat het kind nog meer van slag raakt als het bijvoorbeeld zijn moeder ziet huilen. Echter: door zelf je verdriet te tonen, kun je het kind juist meer helpen te begrijpen wat er aan de hand is. Gemaakte opgewektheid kan voor het kind juist erg verwarrend werken. (Stel uzelf eens een situatie voor, waarin een goede vriend lachend opbelt om te vertellen dat een gemeenschappelijke dierbare is heengegaan…)
Bovendien leert een kind op deze manier dat gevoelens best geuit mogen worden en zullen met name oudere kinderen hier minder remmingen in ervaren.

Los het schuldgevoel op
Sommige kinderen zullen, zoals eerder vermeld, gedurende hun rouwproces tegen een fase aanlopen waarin ze over hun eigen rol in het overlijden van de dierbare gaan nadenken. Vragen als ‘Had oma nog geleefd als ik vorige week een tekening voor haar had gemaakt?’ komen boven. Het is belangrijk om met het kind hierover te praten. Benoem dat er niets aan te doen is, dat het door de ziekte/ het noodlot etc. komt en dat het dus niet de schuld van uw zoon of dochter is. Ook opmerkingen zoals ‘Ik weet zeker dat oma het heel fijn heeft gevonden je afgelopen zondag nog even te hebben gezien’ kunnen positief bijdragen.

Praat erover op school
Zorg ervoor dat alle leraren op de hoogte zijn van de situatie. Dit geldt niet alleen ten tijde van het verlies, maar ook ten tijde van een eventuele uitzichtsloze toestand. De leraren kunnen dan rekening houden met tijdelijk opstandig gedrag, motivatieproblemen en dergelijke.

Geef het kind ruimte
Elk kind gaat anders met verlies om. Het ene kind zal willen huilen en veel over de overledene praten. Het andere kind reguleert zijn verdriet door de volgende dag vrolijk met zijn vriendjes te gaan spelen. Het is voor de ouder belangrijk om dit gedrag juist te interpreteren. Vermijd dus opmerkingen zoals: ‘’Kan het je soms niet schelen dat tante Anja dood is?’’.Vergelijk het beter met volwassenen die afleiding zoeken in werk, studie, een hobby of ineens het hele huis gaan schoonmaken.

Tot slot
Een minder goede concentratie, lusteloosheid, opstandig gedrag, een slechte eetlust of slecht slapen echter zijn allemaal verschijnselen die (vooral in de eerste tijd na het verlies) kunnen optreden. Zo ook gevoelens van irritatie ten opzichte van anderen en jaloezie ten opzichte van anderen die niet recentelijk een dierbare zijn verloren.
Hoelang het verwerken van een verlies duurt, is per situatie verschillend. Wanneer het een kind niet goed lukt op termijn zijn of haar verdriet te verwerken, kan het kind depressief worden of een aanpassingsstoornis krijgen. In het laatste geval is er extreem lang sprake van aantoonbare spanning die het kind in sociaal- en/of schools opzicht belemmert. In zo’n geval is het raadzaam om de hulp van een pedagoog, psycholoog of andere hulpverlener in te roepen.



rouwend jongetje

Referenties

  • Worden, J.W. (1996). Children and Grief: When a Parent Dies. New York: Guilford Press.
  • http://www.achterderegenboog.nl
  • http://jeugdgezondheidszorg.groningen.nl/md/4/Protocol%20plostelinge%20dood_%20vo.pdf
  • http://www.jufsanne.com/info.htm
  • http://www.korrelatie.nl/?themeID=20
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Rouwverwerking